Pelgrimstochten zijn vaak eeuwenoude routes. Maar dit is een nieuwe.
In dit laatste van vier artikelen over Johannes van het Kruis gaat het over karmelieten. Johannes van het Kruis was karmeliet. Wanneer ontstond de Karmel orde en hoe kwam deze aan zijn naam? Wie zijn verder bekende (Nederlandse) karmelieten?
De Karmel orde dankt haar naam aan de berg Karmel bij Haifa in het Heilig Land. In de bijbel speelt de berg Karmel een belangrijke rol. Het is de plaats waar de profeet Elia God ontmoette en de afgoden uitdaagde (1 Koningen 18).
Op deze berg leefden de eerste karmelieten als kluizenaars en bouwden zij een kapel ter ere van Maria. In 1209 ontvingen zij van de patriarch van Jeruzalem hun officiële kloosterregel.
In de karmelitaanse spiritualiteit heeft de berg Karmel een symbolische betekenis. Zij staat voor de weg naar de volmaakte vereniging met God.
De beklimming van de berg Karmel is een beeld van de geestelijke weg die de mens aflegt naar God toe. De bestijging van de berg Karmel gaat over het hele christelijke leven. De berg is bij Johannes een van de krachtigste symbolen voor de weg van iedere gelovige naar God.
Hoe verspreidden de karmelieten zich?
Hun verspreiding naar Europa begon doordat de situatie in het Heilig Land verslechterde. De kruisvaarders staten kwamen onder toenemende druk van de moslims te staan. Daarom verlieten de karmelieten in 1238 de berg Karmel en trokken naar Europa.
Daar kregen zij van paus Innocentius IV een mildere regel, waardoor zij naast gebed en contemplatie ook pastoraal werk konden verrichten. Hierdoor konden zij zich gemakkelijker in Europese steden vestigen en zich verder verspreiden.
Hoe kwamen de karmelieten in Nederland?
Tijdens hun verspreiding in Europa vestigden de karmelieten zich ook in Keulen. Daar maakte Simon van Haarlem, heer van Haarlem, kennis met de orde. Hij nodigde de karmelieten uit om naar Haarlem te komen.
Als gevolg daarvan werd in 1249 het eerste karmelietenklooster in Nederland gesticht, in Haarlem. Dit klooster maakte deel uit van de Duitse provincie van de orde.
Vanuit Haarlem breidden de karmelieten zich verder uit. In de 14e eeuw ontstonden kloosters in Schoonhoven, Woudsend en IJlst. In de 15e eeuw kwamen daar kloosters in Vlissingen, Ouddorp (bij Alkmaar) en Utrecht bij.
De orde heeft in Nederland echter nooit een grote omvang bereikt.
Hoe ging het verder?
In 1568 splitsten de ongeschoeide karmelieten zich af. Onder invloed van Teresia van Avila en Johannes van het Kruis volgden zij een strengere interpretatie van de regel.
Tijdens de Reformatie gingen alle Nederlandse karmelietenkloosters verloren en verdwenen de karmelieten vrijwel uit Nederland, maar vanaf de 17e eeuw bouwden zij hun aanwezigheid opnieuw op.
De geschoeide karmelieten vestigden zich in 1653 in Boxmeer en breidden zich later uit naar onder meer Zenderen, Oss en Nijmegen. Zij waren actief in onderwijs, wetenschap en spiritualiteit.
De bekendste Nederlandse karmeliet is Titus Brandsma, hoogleraar, mysticus en martelaar, die in 2022 heilig werd verklaard. Tegenwoordig zijn er nog gemeenschappen in Boxmeer, Nijmegen en Zenderen.
De ongeschoeide karmelieten bleven in Nederland kleiner in aantal. Zij waren onder meer actief in Leiden en verzorgden lange tijd het bedevaartsoord Smakt. Tegenwoordig hebben zij gemeenschappen in Amsterdam en Overloon.
Er zijn ook vrouwen die karmelietes zijn?
Ja, naast de gemeenschappen van mannen zijn er ook karmelietessen. In 1452 stichtte Johannes Soreth, de generaal van de karmelieten, een tweede orde voor vrouwen. De karmelietessen hadden in de late middeleeuwen kloosters in Haarlem (1465) en Rotterdam (1482). Tijdens de Reformatie gingen deze verloren.
Maar karmelietessen keerden na de Reformatie terug. Zowel de geschoeide als de ongeschoeide tak stichtten nieuwe kloosters. De ongeschoeide karmelietessen zijn vooral bekend door Edith Stein, die vanuit de karmel van Echt door de nazi’s werd gedeporteerd en in Auschwitz om het leven kwam. Zij werd later heilig verklaard.
Daarnaast ontstond in Sittard de congregatie van de Karmelietessen van het Goddelijk Hart van Jezus, gesticht door de zalige Maria Tauscher. Deze zusters combineren contemplatief leven met zorg voor kwetsbare mensen. Zij kennen kloosters in Sittard en Vogelenzang.
In Nederland zijn ook leken die zijn aangesloten bij de derde orde van de Karmel. Verschillende ordes hebben de mogelijkheid voor leken om zich te verbinden met hun kloosterlijke spiritualiteit. Een derde orde is dan een vorm waarin dit mogelijk is.
Meer weten over karmelieten in Nederland? Ga naar deze websites:
Dit is deel 4 in een reeks van vier artikelen over Johannes van het Kruis.
Lees ook:
Portret van de heilige Johannes van het Kruis (1656), toegeschreven aan Francisco de Zurbaran. (Bron: Wikipedia)
