Dag van het Jodendom vraagt om wakker geloof | Longread

Waarom zou een min of meer belangstellende katholiek zich bezighouden met de Dag van het Jodendom, zeker als er in de eigen parochie weinig van te merken is? Franciscaan Hans-Peter Bartels ofm, voorzitter van de Katholieke Raad voor het Jodendom, en dr. Tineke de Lange, beleidsmedewerker namens de bisschoppenconferentie voor contacten met het jodendom en docent Oude Testament en Judaïca, leggen uit waarom deze dag juist nu relevant is voor het kerkelijk leven en voor hoe christenen zich verhouden tot de samenleving. “Als je niet weet waar je vandaan komt, begrijp je je eigen traditie niet”, zegt Tineke de Lange.

Volgens Hans-Peter Bartels is de Dag van het Jodendom binnen de Katholieke Kerk ingesteld om structureel aandacht te geven aan het jodendom. Dat is niet vrijblijvend, benadrukt hij, omdat het christendom er onlosmakelijk mee verbonden is. “Het jodendom is belangrijk vanwege de joodse wortels van het christendom. Jezus was een jood. Maria was een jodin.” Wie het evangelie losmaakt van die werkelijkheid, verliest iets wezenlijks van zijn betekenis.

De instelling van deze dag staat in directe lijn met het Tweede Vaticaans Concilie en het document Nostra aetate, waarin de verhouding van de Kerk tot andere religies opnieuw werd doordacht. Die herbezinning kwam niet uit de lucht vallen. Bartels verwijst nadrukkelijk naar de geschiedenis van de twintigste eeuw en het besef van de Kerk dat zij mede had bijgedragen aan de voedingsbodem voor de Holocaust. “Wat daar gebeurd is, daar kun je veel van zeggen, het is niet christelijk. En toch is het wel het gevolg geweest van ons beleid.” Daarom werd opnieuw gekeken naar de theologische basis. “Er staat nergens in het Nieuwe Testament dat God zijn verbond met de Joden verbreekt.”

Die herontdekking heeft niet alleen historische of morele betekenis, maar raakt volgens Bartels ook aan geloofsverdieping. “Als wij ons als christenen verdiepen in onze joodse wortels, versterk je in feite ook de wortels van je eigen persoonlijke geloof.” Het helpt om de Bijbel beter te begrijpen, maar vooral ook om Jezus beter te verstaan, die leefde en dacht vanuit een joods denkkader.

Misverstanden

Tineke de Lange herkent dat spanningsveld tussen kennis en geloofspraktijk. Vanuit haar expertise ziet zij hoe het ontbreken van context kan leiden tot hardnekkige misverstanden. Als wetenschapper luistert zij kritisch. Vooral de manier waarop soms in preken over de Farizeeën wordt gesproken, baart haar zorgen. Zonder kennis van het jodendom in de tijd van Jezus ontstaat al snel een karikatuur. Discussies over sabbat en wet waren interne joodse debatten, geen tegenstelling tussen Jezus en ‘de wet’. “Als je die context niet kent, krijg je een niet correct beeld van de heilige Schrift.”

Daar zit volgens haar een directe lijn naar antisemitische denkbeelden. Negatieve beelden uit het Nieuwe Testament zijn door de eeuwen heen vaak vereenzelvigd met ‘de Joden’ als groep. “Dan wordt een polemiek uit een specifieke context een algemeen oordeel.” Juist daarom is de Dag van het Jodendom meer dan een symbolische dag. Het is een correctie, zegt ze, een uitnodiging om opnieuw te luisteren en te leren.

Antisemitisme en kerkelijke verantwoordelijkheid

Beiden wijzen erop dat deze thematiek vandaag extra urgent is. Bartels ziet dat antisemitisme opnieuw toeneemt, ook los van het conflict in het Midden-Oosten. Hij merkt dat binnen kerkelijke contexten oude denkbeelden soms weer opduiken, vaak gevoed door sociale media en een gebrek aan kennis.

Tegelijk ziet hij binnen de Katholieke Kerk een opvallend evenwicht. In voorbeden wordt doorgaans gebeden voor vrede, zowel voor Israëliërs als voor Palestijnen. Dat sluit aan bij het officiële standpunt van de Kerk. De paus is niet alleen geestelijk leider, maar ook staatshoofd van Vaticaanstad, een soevereine staat met een eigen buitenlandbeleid. Vanuit die positie wordt wereldwijd één duidelijke lijn gehanteerd: “Er moet een veilige staat zijn voor Joden en een veilige staat voor Palestijnen. We zijn tegen elke vorm van geweld en terrorisme.” Volgens Bartels is dat ook het enige houdbare standpunt, ook omdat er aan beide kanten katholieke gelovigen zijn. “Juist dat maakt waarom het officiële standpunt van de rooms katholieke kerk zo duidelijk is.”

Tineke de Lange benadrukt dat antisemitisme vandaag een andere vorm heeft gekregen. Zij ziet hoe oude stereotypen via internet opnieuw circuleren, vaak versterkt door algoritmes die extremen belonen. “Ik doe dit werk al 25 jaar en dacht ooit: die beelden zijn wel verdwenen. Vergeet het maar.” Juist jongeren die zoeken naar houvast komen ermee in aanraking. Daarom, zegt ze, mag de Kerk dit niet bagatelliseren. “Antisemitisme is een ernstige zaak. De Kerk heeft een verantwoordelijkheid om dit te bestrijden.”

Geloof dat ook in de praktijk zichtbaar wordt

De Dag van het Jodendom gaat volgens beiden niet alleen over kennis, maar ook over houding. Dialoog betekent niet dat verschillen worden gladgestreken, maar dat mensen elkaar werkelijk leren kennen. Dat begint vaak lokaal, zegt De Lange. Weten dat er een joodse gemeenschap is, contact leggen, laten merken dat je naast mensen staat. “Het belangrijkste is eigenlijk gewoon om kennis te maken en een persoonlijke band op te bouwen.”

Bartels wijst op iets wat veel katholieken kan aanspreken: verrijking van het eigen geloof. Wie zich verdiept in het jodendom, ontdekt nieuwe lagen in de Bijbel en leert anders kijken naar God en mens. Tineke herkent dat vanuit haar eigen werk. Joodse denkers hebben invloed gehad op katholieke theologie, juist waar het gaat om relatie en verantwoordelijkheid. Het jodendom kent het idee dat God de wereld beoordeelt naar twee maatstaven: de maat van het recht en de maat van het erbarmen. Soms is meer nodig van het ene, soms van het andere. Dat hangt af van de situatie.“Zo’n inzicht kan helpen in de pastorale praktijk, waar het leven ingewikkelder is dan we op grond van onze idealen zouden willen.”

Misschien is dat wel de kern van de Dag van het Jodendom: geen losse herdenkingsdag, maar een oefening in wakker geloof. Geloof dat zich verdiept in zijn wortels, dat verantwoordelijkheid neemt in een kwetsbare samenleving en dat nieuwsgierig blijft naar de ander. Of zoals Bartels het samenvat: “Wie zich verdiept in het jodendom, begrijpt niet alleen het verleden beter, maar leert ook hoe je vandaag als christen in de wereld staat.”

• Meer weten over de verhouding tussen jodendom en christendom? Sinds het Tweede Vaticaans Concilie heeft de Rooms-Katholieke Kerk een groot aantal documenten gepubliceerd over de verhouding tussen jodendom en christendom. Joodse organisaties hebben daarop vaak gereageerd. Ga naar dagvanhetjodendom.nl/documenten.